faqja e pare      për ne          redaksia       parapagimi      marketingu       kontakt  

5.11.2011  
 Arkivi
 2009
 2008
 2007
 2006
 2005

Ширење на Исламот на Балканот

Верскиот карактер на Османлиската империја

Османлиската империја била религиска држава, чие уредување главно се потпирало на верскиот исламски закон (Шеријатот). На чело на империјата се наоѓал султан, кој се сметал за претставник на Алах на земјата и за водач што има задача да го брани и шири Исламот. Војската и администрацијата, во чии раце биле највисоките државни и верски функции, биле составени исклучиво од муслимани.

Воспоставувањето на османлиската власт на освоените територии предизвикало политички, економски и општествени промени како резултат, пред сe, на исламските верски закони. Благодарение на овие закони, муслиманското население уживало привилегии (плаќало пониски даноци, можело да работи во сите институции на државата, можело да служи војска), за разлика од немуслиманскот, кое имало ограничени права (не можело да сведочи на суд, не смеело да носи оружје, да јава на коњ во присуство на муслиман, да носи одреден вид облека и сл.).

По освојувањето на Балканот Османлиската Империја настојувала да создаде муслиманско население кое идеолошки ќе биде поврзано со османлиската држава. Тоа можело да се направи само преку ширење на исламот меѓу локалното христијанско население.

Ширење на исламот меѓу Албанците

Османлиската власт успеала да го шири исламот меѓу албанското население на Балканот благодарение, од една страна на поделеноста на албанското население меѓу двете христијански цркви и, од друга страна, на фактот дека христијанството не фатило длабоки корени меѓу Албанците. За разлика од другите балкански народи во нивното соседство, Албанците немале единствена црква. На територијата на која живеел албанскиот народ се испреплетувале интересите на римокатоличката црква со седиште во Ватикан и на православната црква со централно седиште во Константинопол (Истанбул). Ниту едната, ниту другата црква не успеале да го наметанат својот авторитет меѓу населението.

По воспоставувањето на османлиската власт ривалството меѓу овие две цркви уште повеќе се засилило – секоја од нив сакала да го зголеми бројот на сопствените верници за сметка на ривалската црква. Отсуството на хармонија, кавгите и тензиите во односите меѓу двете цркви силно влијаеле врз ослабување на позициите на Албанците-христијани, олеснувајќи го ширењето на исламот.

Исламот најнапред го примиле мнозина албански феудалци со цел да ги зачуваат своите богатства и привилегии, па некои од нив дури станале и вазали на султанот. Врз обичните луѓе, кои не сакале доброволно да преминат во ислам, османлиската власт вршела притисок преку зголемување на даноците и на тој начин индиректно ги принудувала да ја прифатат муслиманската вера. Преку исламизацијата на албанското население Османлиите создавале база за регрутирање војници и отварале можност за подршка на својата власт на овие простори.

Ширењето на исламот било отежнато во планинските предели северно од реката Шкумбин, каде населението живеело организирано во кланови, не повинувајќи се на притисоците на Османлиската империја. Непристапниот планински терен и одбојноста на локалното албанско население, ја оневозможувал османлиската власт да ги прибира даноците и  да ја шири исламската вера меѓу населението. За да воспостави извесна контрола на оваа територија Високата Порта ги признавала бајраците како посебни административни единици составени од по неколку кланови, на чие чело се наоѓале бајрактари. На бајраците им било премолчено дозволено да продолжат да живеат според традиционалното обичајно право (Канонот на Лек Дукаѓини), без да се почитуваат законите на османлиската држава. Признавањето на овие патријархални закони на бајрактарите им давало различна моќ, меѓу другото да аранжираат бракови, да посредуваат во конфликтите и да ги определуваат казните.

Албанците што живееле во планинските предели јужно од реката Шкумбин ја задржале својата независност и многу често избегнувале да ги плаќаат даноците на империјата. На османлиската власт ? било многу полесно да го контролира албанското население што ги населувале низинските предели и таму да го наметне исламот, доделувајќи им на повидните албански семејства да управуваат со земјишни поседи (тимари) во замена за воена служба. Веќе во XVIII век многу од управниците на тимарите станале големи земјопоседници на чело на економски и политички моќни семејства што се богателе на сметка на трудот на христијанските и муслиманските селани. Беговите, слично на бајрактарите, станале практично независни владетели во своите области, кои располагале и со сопствена војска што од време на време ја користеле и во меѓусебни пресметки за проширување на своите имоти и стекнување поголема моќ. 

Посебен феномен е и тоа што кај повидните албански семејства, кои го прифатиле исламот, со тек на време се случила и етничка асимилација – го изгубиле идентитетот и го прифатиле турскиот јазик како сопствен. Тоа им овозможувало да се стекнат со видни придобивки и да градат кариера во Османлиската империја и надвор ��д територијата населена со Албанци. Така на пример, тие го сочинувале добар дел од османлиската војска и од јаничарите кои биле задолжени за безбедноста на султанот и луѓето околу него. Се смета дека околу триесет големи везири (премиери, први министри) на Османлиската Империја биле од албанско потекло. Во втората половина на XVII век една фамилија дала четири везири, кои се бореле против корупцијата во империјата и му помагале на султанот во борбата против алчните бегови. Еден од најпознатите бил Мехмед Али Паша, кој во XIX век го формирал Египет како независна држава.

Бекташите

Исламот на албанските територии се ширел не само во официјалната варијанта т.е сунитски ислам, туку и во форма на секти или различни тарикати како што биле: Бекташите, Хелветиите, Руфаите и др.

Бекташите се појавиле како дервишки ред во азискиот дел на Османлиската Империја, поточно во Анадолија. За основач на сектата се смета дервишот Хаџи Бекташ, кој се родил во средината на  XIII век. Учењето на овој дервишки ред уште од почетокот се разликувало од догматизмот на сунитскиот ислам, проповедајќи љубов, братство и еднаквост меѓу сите луѓе. Жените, непокриени, учествувале во бекташките церемонии на рамноправна основа и во церемониите се користело вино и покрај забраната за алкохол во Куранот. 

Неконвенционалноста на Бекташите се огледа и во шегите сочувани во меморијата на балканските народи. На пример, една многу популарна шега гласи вака: “Еден Бекташ бил запрашан зошто светот е полн со ридови, карпи и планини? Зошто не е рамен и мазен насекаде? Ама ајде, одговорил Бекташот, што очекувате од свет создаден само за шест дена?”.

Бекташкиот ред се проширил на територијата на Османлиската империја, а освен во Анадолија и во Истанбул-седиштето на империјата, бекташкиот тарикат бил присутен и во многу делови на Балканот, придонесувајќи за ширењето на исламот на териториите на Албанија, Грција, Бугарија и Македонија. Во почетокот на XIV век на Балканот дејствувал Сари Салтук кој станал една од најпознатите личности на бекташискиот ред. Бекташите се појавиле и биле најактивни во Скопје, Тетово, Призрен, Круја и други градови.

Веќе во XVIII век бројот на бекташите во Јужна Албанија значајно се зголемил. По распуштањето на јаничарската војска од страна на султанот во првата половина на XIX век, бекташкиот дервишки ред бил забранет, бекташките текии затворени и нивните дервиши протерани низ целата Османлиска империја. Тоа придонело бекташите да станат најголема религиска секта во јужниот дел на Албанија. Во доцниот XIX век бекташките водачи одиграле клучна улога во албанското национално движење и се сметаат за многу заслужни за традиционалната толеранција на Албанците кон религиските разлики.

Двоверство

Наметнувањето на исламот најлесно одело во низинските предели по долината на реката Шкумбин каде, заради достапноста на теренот, лесно можело да се применат мерките на притисок врз локалното население. За да ги избегнат високите даноци и опасноста од иселување, многу Албанци биле принудени да ја прифатат муслиманската вера. Така, се случувало еден огранок на семејството да се преобрати во муслимани, а друг огранок да остане христијански, при што, во голем број случаи, целото семејство заеднички ги славело сите религиски празници.

Многу често, преобратените Албанците (конвертити) истовремено ги практикувале и двете вери. Христијанството продолжило да се негува во кругот на семејството, додека пак на јавните места конвертитите се претставувале како муслимани. Јавно ги славеле муслиманските верски празници, оделе во џамии и се довикувале со своите муслимански имиња, додека тајно продолжиле да ги користат и своите христијански имиња и да ги негуваат христијанските обичаи (правеле крштевки, организирале семејни слави и сл.). Како појава, ваквото двоверство било присутно и кај католиците и кај православните христијани.

Востанието на Скендербег

На притисокот од власта за прифаќање на исламот се спротивставиле некои албански феудалци. Најпознат меѓу нив бил Ѓерѓ Кастриоти-Скендербег.

Ѓерѓ Кастриоти бил земен како дете преку данокот во крв (девширме) и преименуван во Искендер. Се школувал како муслиман во училиштето на султанската палата во Едрене, каде учеле само деца на познати феудалци. Во 1438 година султанот го назначил за османлиски управник на Круја, од кога ја добил титулата бег и станал познат под името Скендербег.

Неколку години подоцна, кога во состав на османлиската војска, тргнал да се бори против Унгарците, Скендербег со својата војска ја напуштил битката и се упатил назад кон тврдината Круја. На 27 ноември 1443 година успеал со итрина да влезе во тврдината и веќе следниот ден да го истакне знамето на Кастриотите, со што започнало познатото востание на Скендербег против Османлиите.

Отпорот кој траел 25 години, ја симболизира борбата на Албанците против Османлиската Империја, а Скендербег како негов водач го прави национален херој на Албанците. Истовремено, фактот што Скендербег се откажал од исламот и ? се вратил на христијанската вера му дава и христијански карактер на востанието, прикажувајќи го Скендербег како заштитник на христијанството на Балканот.

МИЛЕТ СИСТЕМОТ

Формирање на милетите

По воспоставување на османлиската власт на Балканот, Османлиите освен муслиманите кои биле полноправни граѓани, како граѓани со ограничени права ги признавале и немуслиманите. Немуслиманите, односно зимиите што живееле во Османлиската Империја и имале своја Божја објава (верувале во еден бог и имале свои свети книги) ја уживале заштитата на империјата, која произлегувала од Шеријатот (исламското верско право). Покрај оваа заштита, немуслиманите во Османлиската Империја уживале и други права и привилегии во рамки на т.н. милет систем, типичен за Османлиската Империја.

Поимот милет (арапски: народ, заедница, нација) во Османлиската Империја означувал верска заедница призната од државата. На чело на милетот стоел верски водач, наречен милет баша, кој се грижел за верските прашања и за моралот на членовите на милетот. Секој милет ги остварувал правата низ своите сопствени институции како што биле верските судови, верските училишта и др.

По падот на Византија, султанот Мехмед II (1451-1481) најпрвин го признал Рум милетот (верската заедница на православните христијани), на чие чело стоел цариградскиот патријарх. Рум милетот ги опфаќал православни христијани, како што биле: Грците, Бугарите, Србите, Албанците, Македонците, Власите и др. Овој милет бил најголем и најважен за православните христијани. Патријархот, односно милет башата, живеел во делот на Истанбул наречен Фанар, кој воедно бил и седиште на раководните органи на Патријаршијата. Во рамки на Цариградската Патријаршија постоеле и Охридската Архиепископија и Пеќската Патријаршија чии верски водачи одговарале за православното население во нивните епархии, но биле потчинети на Цариградскиот патријарх.

Набрзо по Рум милетот, бил признаен и Ерменскиот милет. Ерменците уште од средниот век живееле во Византија, а Мехмед II ги повикал да дојдат во Истанбул и да се населат во делови од градот наречени Саматијас и Сулу Манастир. Доселените Ерменци главно биле занаетчии и трговци. Мехмед II го повикал митрополитот на Бурса и го назначил за ерменски патријарх со седиште во Сулу Манастир. Ерменскиот патријарх бил назначен за ерменски милет баша и тој управувал со монофизитите од Сирија и Египет како и со богумилите во Босна.

Покрај овие два православни милети, бил признаен и Еврејскиот милет (Јехуди милет), на чие чело стоел врховен рабин. Евреите во Истанбул и во провинциските градови биле организирани заедници и секоја заедница имала свој рабин и свој совет со водач наречен башгаба.

Улогата на милет системот

Милет системот имал јурисдикција над прашањата од верски и световен карактер како што се: бракови, разводи, наследство, како и за други работи важни за немуслиманите. Водачот на секој милет бил одговорен за собирањето на даноците и за нивното предавање во царската благајна. Исто така, тој бил одговорен и за доброто однесување и за лојалноста кон државата на членовите на неговиот милет.

Секој милет имал право да го користи својот јазик, да ја исповеда својата вера, да ја развива сопствената култура, како и да формира свои верски образовни институции. На тој начин, милет системот играл важна улога во зачувување на верскиот и јазичниот идентитет на балканските народи.

Милет системот и раѓањето на нациите

Благодарение на воспоставениот милет систем, животот на секоја заедница  во Османлиската Империја повеќе бил организиран според нејзините наследени традиции и обичаи отколку според државните закони. Меѓутоа, во почетокот на XIX век со продорот на западните идеи за нацијата во османлиското општество, постепено започнала да се менува содржината на милет системот.

Цариградската Патријашија, која дотогаш била обединувачката институција на православниот милет, започнала да се трансформира во политичка институција и да се идентификува со грчкиот народ, преземајќи ја улогата на грчка национална црква. Тоа ги поттикнало и другите народи на Балканот што му припаѓале на Рум милетот да започнат борба за национално осамостојување.

На тој начин, од една страна, османлискиот милет систем одиграл позитивна улога во зачувувањето на верскиот и јазичниот идентитет на немуслиманското население.  Од друга страна пак, милет системот во XIX век одиграл негативна улога за самата Османлиската Империја, придонесувајќи за нејзиното распаѓање. Со самото тоа што ја овозможувал поделбата на османлиското општество по верска основа, а подоцна и по етничка, милет системот претставувал сериозна пречка на обидите на државата да ги интегрира сите поданици во едно заедничко општество. 

ПОЛОЖБАТА И УЛОГАТА НА ХРИСТИЈАНСКИТЕ ЦРКВИ

Албанците-христијани под османлиска власт

Навлегувањето на Османлиската власт на Балканот го затекнала албанскиот народ поделен меѓу двете универзални цркви од тоа време: Католичката црква со седиште во Ватикан и Православната црква со централно седиште во Константинопол (Истанбул). Линијата Драч-Елбасан-Дебар-Скопје главно ја обележувала поделбата меѓу Албанците-католици и Албанците-православни – јужно од оваа линија живеело православното население, а северно од неа постоела мешавина од католичка и православна популација. Така, Албанците од јужниот дел на денешна Албанија и Македонија (Тетово, Битола, Река, Дебар, Охрид) ? припаѓале главно на православната црква под контрола на Охридската Архиепископија, а Албанците од северниот дел на денешна Албанија, Црна Гора и Косово биле поделени на православно население под контрола на Пеќската Патријаршија и католичко население под јурисдикција на Скопско-Призренската бискупија. 

За присуството на Албанци-христијани сведочат османлиските пописни дефтери. Така, во дефтерот за тетовската околија (нахија) од XV век се споменуваат 60 села во кои живееле и Албанци, а според пописниот дефтер од XVI век Албанци-христијани се среќаваат и во регионите на Кичево и Дебар. Иако во османлиските дефтери не се бележела етничката припадност на населението, за присутноста на Албанците може да се заклучува посредно, преку имињата во списоците што се карактеристични само за Албанците (какви што се: Ѓерѓ, Ѓон, Ѓин итн.), или преку додадените презимиња – Албанците се означувале како „Арбанас“, со значење на немуслимани кои зборуват јазик поинаков од другите (во таа околина, поинаков од јазикот што го зборувало словенското население).

Двете главни цркви биле во постојано ривалство за проширување на сферата на нивно влијание и за зголемување на бројот на верници на сметка на другата црква. Отсуството на хармонија и присуството на тензии и кавги во односите помеѓу црковните институции на двата главни реда (католичкиот и православниот) во голема мера придонеле за слабеење на позициите на христијанството кај Албанците, олеснувајќи го продорот на исламот меѓу нив.

Почетокот на владеењето на османлиите на Балканот го карактеризирала умерена политика кон христијанското население, која дури и навестувала тенденција на намалување на интензитетот на ширење на исламот. По воспоставувањето на османлиската власт постоеле и спахии – христијани кои имале свои тимари (имоти со кои управувале) со право нивните синови да го наследат тимарот, без разлика дали го примиле исламот или останале христијани.

Во XVI век положбата на населението, особено христијанското, почнала да се влошува, а особено на оние христијани кои имале видно место во јавниот живот. Во 1537 г. во Османлиската Империја била издадена наредба според која, во секое село каде што имало макар и еден муслиман да се изгради џамија заради вршење на верските обреди, а органите на власта биле задолжени да присуствуваат на петочните молитви заедно со рајата. Поагресивна исламизација со тек на време ги загрозила уште повеќе позициите на двете христијански цркви и ги принудила да преземат мерки за зачувуваање на христијанската вера меѓу албанската популација. За да пружат отпор на проширувањето на исламот црквите ја користеле веронауката и отварале школи за подготовка на локални свештеници. Меѓутоа, со текот на времето, сe повеќе се намалувал бројот на христијанските свештеници и, се разбира, и бројот на христијани-верници.

Улогата на католичката црква

Антиосманлиските воени кампањи што ги спроведувале западноевропските земји поттикнати од Светата Столица во Ватикан негативно се одразиле на позицијата на католичката црква на Балканот. Иако организација на Католичката црква на териториите на кои живееле Албанците останала иста, просторот на нејзиното делување се стеснил.[1] Османлиската власт ги претварала катедралите во џамии (каков што на пример е случајот со катедралата Свети Пренас во Скопје) и ги прогонувала свештениците, што влијаело на намалување на бројот на католичкото население.

Посебна заслуга за зачувување на националниот идентитет на албанското население имале неколку бискупи, кои дејствувале во времето на османлиското владеење на Балканот. Прв меѓу нив бил Андреа Богдани, кого папата го назначил за бискуп на Скопско-Призренската бискупија во средината на XVII век. Него го наследил неговиот внук Петар Богдани, кој е автор на познатото дело Чета на пророците. Важна улога во отпорот против Османлиите во првата половина на XVIII век одиграл и скопскиот бискуп Михаил Сума, кој се залагал за соработка меѓу балканските народи, без разлика на нивната верска припадност.

Улогата на православната црква

Кога Османлиите дошле на Балканот, православното население било поделено под управа на три автокефални цркви: Цариградската Патријаршија, Охридската Архиепископија и Пеќската Патријаршија. Честите несогласувања меѓу високото православно свештенство од трите цркви имале за последица губење на верниците од редовите на албанското население.

Позитивна последица од делувањето на Охридската Архиепископија во XVIII век бил рзвојот на Москополе, како центар на идната културна и образовна преродба на православните Албанци. Во Москополе била отворена првата печатница и основана првата образовна академија на територија на денешна Албанија, што во голема мера придонеле за културно и образовно воздигнување на населението.

По укинувањето на Охридската Архиепископија и Пеќската Патријаршија во втората половина на XVIII век, контролата врз православното население на Балканот ја презела Цариградската Патријаршија. Таа започнала да испраќа видни православни свештеници кои патувале во сите поголеми градови, задолжени да отвораат училишта на грчки јазик и да служат на грчки во црквите со што започнал процесот на ширење на грчкото влијание сред албанското православно население. На тој начин, Цариградската Патријаршија се борела да го потисне будењето на националната свест кај Албанците.

Посебно интересна за споменување е ситуацијата со албанското население од Река, што живеело во некои од планинските села меѓу Маврово и Дебар. Дел од православното и муслиманското население од Реканскиот крај се обединило за да ? се спротистави на асимилацијата и да ја зачува својата традиција. Како илустрација на применетиот отпор сведочат написите на Петар Елези за носиите на жените од падините на Голобрдо. И покрај тоа што жените им припаѓале на различни вери, нивните носии биле идентични.

------------------------------------------------------------------------
[1] Според податоците на Тиватскиот надбискуп, бројот на христијаните-католици во Скопско-призренската бискупија во 1637 г., изнесувал: во околината на Скопје - 600 верници; во градот Скопје - 54 постојани жители и 40 кои дошле да учат занает и трговија; во Призрен - 540 верници и во Кратово - 230 верници.